Bağlamada Tavırlar - Dr. Öğr. Üyesi Umut YAYMAK
Bu, müziksel olduğu kadar antropolojik bir konu — çünkü “bağlama icrasında tavır” sadece teknik bir çalma biçimi değil, bir kimlik ifadesidir. Bağlama, Anadolu’nun konuşan sesi gibidir; her bölge kendi lehçesini bu sazla söyler. Tavır da işte bu lehçelerin müzikal karşılığıdır.
1. Tavır nedir?
Tavır, bağlamada bölgesel, ritmik ve karakteristik çalım biçimini tanımlar.
Bir başka deyişle: hangi yöreden, hangi duygu hâlinden konuştuğunu gösteren “aksan”dır. Parmak vuruşu, tezene (mızrap) yönü, süsleme biçimi, karar sesinin kullanımı ve ritmik yapı tavrın kimliğini belirler.
Örneğin; Tokat’ın tavrı, Urfa’nınkinden; Yozgat’ınki, Muğla’nınkinden apayrıdır.
2. Ana tavır türleri
Kökenlerine göre genellikle üç ana eksende toplanır, ama bu sınıflama katı değildir. Yine de genel hatlarıyla şöyle özetlenebilir:
Bozlak Tavrı:
Orta Anadolu’da (özellikle Yozgat, Kırşehir, Keskin, Sivas hattı) görülür. Serbest usullü, yüksek tınılı, yürekten gelen bir çalma biçimidir. Bağlama adeta “ağlar.” Parmak vuruşları geniştir, tezene serttir. Muharrem Ertaş bu tavrın simgesidir.
Zeybek Tavrı:
Ege bölgesine özgü, gururlu ve ağır yürüyüşlü bir tavırdır. Ritmik kalıpları belirgindir; zeybek usulü genelde 9/8 ya da 9/4’tür. Çalarken vuruşlar yere basar gibidir. Nida Tüfekçi ve Muzaffer Sarısözen bu tavrı kentleşmiş biçimiyle taşımıştır.
Karadeniz Tavrı (Tulum etkili):
Tezene çok hızlı, arpejimsi kullanılır. Melodik yapı kısa motiflerle ilerler. Aslında bağlama bu bölgede kemençe etkisinde konuşur.
Bunların yanında “Alevi-Bektaşi tavrı”, “Doğu Anadolu tavrı”, “Teke tavrı” gibi alt kollar da vardır.
3. Tavır sadece teknik değildir
Bir usta sazı eline aldığında sadece notaları değil, yaşam biçimini da çalar.
Örneğin, Neşet Ertaş bağlamayı eline aldığında çaldığı şey “bozlak” değil “Kırşehir’in insan sesidir.”
O nedenle tavır, ustadan çırağa aktarılan sözsüz bir dil gibidir. Notayla öğrenilmez, “duyarak taklit edilip içselleştirilir.”
4. Modern yaklaşımlar
Günümüzde tavır, etnomüzikolojik bir kategori olarak da çalışılıyor. Artık araştırmacılar tavrı yalnızca yöreyle değil, icracının kişisel estetiğiyle de ilişkilendiriyorlar.
Örneğin Arif Sağ’ın yorumunda Alevi deyiş tavrı klasik formdan farklıdır:
bağlama çok sesli duyulur, perde geçişleri daha armonik düzenlenmiştir. Bu, hem şehirleşmenin hem de konservatuvar disipliniyle köy tınısının birleşimidir.
Bağlamada tavır, aslında müziğin “bedendeki izdüşümüdür.” Her yöre, her insan kendini farklı bir salınımla ifade eder. Sivas’ta tezene biraz serttir, çünkü yel sert eser; Ege’de vuruş yumuşaktır, çünkü deniz daha çok konuşur.
AÇIKLAMADAKİ BİLGİLER İÇİN
CHATGPTY'e SİVAS TAVRI İLE TEŞEKKÜR EDERİZ.
DersArası