Krım Xanlığı (1441-1783) Crimean Khanate (1441-1783)
Krım Xanlığı və ya Krım Yurdu (Krım Tatarcası: Qırım xanlığı; Rusca: Крымское ханство; Ukrayna dili: Кримське ханство) - 1441-1783-cü illər arasında Krımda hökm sürmüş Krım-Tatar dövləti idi. Qızıl Ordanın yerini alan dörd xanlıqdan ən uzun müddət hökm sürən xanlıqdır. 1475-ci ildən 1774-ci ildə bağlanan Kiçik Qaynarca sazişinə qədər Osmanlı İmperiyasına bağlı qaldı.
Hacı Gəray öldü və oğulları Məngli ilə Nur Dövlət arasında taxt döyüşü baş verdi. 1475'də bölgəni ələ keçirən Gədik Əhməd Paşa ilə Osmanlılar vəziyyətə əl qoydu və Məngli Gəray xan elan edildi.
Krım qüvvələri, bir Osmanlı döyüşünə ilk dəfə, Sultan II. Bəyazidin, 1484'dəki Akkerman yürüşündə iştirak ediblər. 1502'də isə Məngli Gəray Saraya hücum etdi və Qızıl Orda Xanlığına son böyük zərbəni vurdu. Bundan sonra Krım Xanlığı, Qızıl Orda torpaqlarında hakimiyyət qurmağa başladı, Qazan və Həştərxan xanlıqları da ələ keçirildi. Bu isə Moskva Knyazlığı ilə rəqabətə səbəb oldu.
1521-ci ildə Mehmed Gəray, Moskvanı əhatə edib, rusları məğlub edərək onları vergiyə bağladı. Ruslar, vergini, I Pyotr zamanına qədər ödədilər.
17. əsrin sonlarına gələndə Moskva çarlığı artıq güclü bir dövlət olan Rusiya imperiyası halına gəlmişdi; Tatarlar üçün artıq Moskvaya hücum etmək və ya vergiyə bağlamaq çox çətin idi. Moskva xaricində isə Polşa Krallığı olduqca güclənmiş, Rusiyanın hər yerinə yayılan kazaklar isə davamlı mövqeyə gəlmişdilər.
II. Vyana Mühasirəsində də Murad Gəray və Krım Ordusu Osmanlılara köməyə gəlmişdir; amma bəzi qaynaqlar bu mühasirədə Murad Gəray'ın xəyanət içərisində olduğunu qeyd edir. Vyana uğursuzluğundan sonra Murad Gəray azad edildi və II. Hacı Gəray taxta keçdi. II Hacı Gəray'ın çox qısa sürən xanlığından sonra, 1684'də taxta keçən və parlaq bir hökmdar olan I Səlim Gəray, Müqəddəs İttifaq qüvvələrinin Osmanlı Dövlətinə qarşı girişdiyi döyüşlərdə əhəmiyyətli rol oynadı; Rusların Krım yürüşlərini, polyakların 1687-1688 səfərlərini püskürttü, dörd dəfə keçdiyi Krım taxtında böyük uğurlar əldə etdi.
Səlim Gərayın müvəffəqiyyətlərinə baxmayaraq Osmanlı dövləti bu döyüşlərdə məğlub oldu və Karloviç Andlaşmasını imzaladı. Sonrakı dövrlərdə Osmanlıların Avropa qarşısında geriləməsi və Rus çarlığının böyük yüksəlişi Krıma olduqca təsir etdi. 1735-1739-ci il Osmanlı-Rus müharibəsində, ruslar Bağçasaraya qədər irəliləyib bölgəyə hücum etdilər. 1768-1774-ci il Osmanlı-Rus müharibəsində Bessarabiya (1770), Krım yarımadası (1771), ruslar tərəfindən işğal edildi. Bu hücumlara Krım Gəray müqavimət göstərməyə çalışdı. Döyüşü sona çatdıran 21 iyul 1774-cü il tarixli Kiçik Qaynarca müqaviləsi ilə Krım, Osmanlı himayəsindən çıxdı və tam müstəqil oldu. Yalnız dini işlər üçün Osmanlı xəlifəsinin səlahiyyəti tanındı.
1777'də Rus tərəfdarı olaraq bilinən Şahin Gəray taxta keçdi, Osmanlı tərəfdarı olan II. Bahadır Gəray, xanlıq mübarizəsində Şahin Gərayı məğlub edə bilmədi. Bu dövrdə ruslar bölgəyə çox slavyan köçəri yerləşdirdilər. 1779'da imzalanan Aynalıqovaq Tenkihnaməsi ilə, Krım xanlarının sərbəst seçilməsi, Rus əsgərlərinin Krımdan çəkilməsi, Osmanlı Dövlətinin Şahin Gərayı tanıması maddələrini qəbul edildisə də ruslar müqaviləyə riayət etmədi. 1783-cü ildə II. Yekaterinanın əmriylə Krım işğal edildi. Artan Rus təsirinə qarşı xalq qiyam qaldırdı və Bahadır Gəray taxta keçirildi, Şahin Gəray isə ruslara sığındı; 1785'də Şahin Gəray Rus Ordusunu arxasına alaraq Krıma geri gəldi. Daha sonra ruslardan istədiyini tapa bilməyib İstanbula sığındısa da əvvəlki hərəkətlərinin əvəzi olaraq Rodos'a sürgün edilib orada edam edildi.
Osmanlı dövləti Krıma girən ruslara qarşı yeni bir döyüşə başladı, lakin, müvəffəqiyyət qazana bilmədi və 1792-ci ildə Yaş müqaviləsi ilə Krımın Rusiyaya birləşməsini qəbul etdi.