oksijensiz solunum - hamurun mayalanması
Solunum: 8.sınıf
Bütün canlılar yaşamlarını sürdürebilmek için enerjiye ihtiyaç duyar.
Örneğin; insan ve hayvanlardaki büyüme, yürüme, konuşma, uyuma, boşaltım, düşünme gibi faaliyetler; bitkilerde ise büyüme, ışığa yönelme, yapraklarında ürettiği besinleri farklı organlara taşıma gibi faaliyetler enerji kullanılarak gerçekleştirilebilen faaliyetlerdir.
Canlıların hücreleri içinde besin maddelerini parçalayarak ihtiyaç duyduğu enerjiyi üretmesine solunum denir. Solunum olayıyla enerji üretimi bütün canlılarda gözlemlenen ortak bir olaydır.
Not:
Canlılar yaşamını devam ettirebilmek için sürekli olarak enerjiye ihtiyaç duyar. Bu yüzden bütün canlılar gece ve gündüz sürekli olarak solunum yapar. Solunum olayını belli bir süre gerçekleştiremeyen canlılar hayatını kaybeder.Solunum olayında enerji üretimi için besin maddelerinin parçalanması şarttır. Bu yüzden canlılar solunum yapabilmek için öncelikle besin maddelerine gereksinim duyarlar.Besin zincirlerinin ilk halkasında her zaman bir üretici canlı (bitki, vb.) bulunur.
Bitkiler fotosentez olayıyla ışık enerjisini besinlerin yapısındaki kimyasal enerjiye çevirerek, gereksinim duyduğu besinleri kendisi üretmiş olur. Besin zincirlerinde bitkileri otçul hayvanlar, otçul hayvanları da etçil hayvanlar yiyerek ihtiyaç duyduğu besinleri vücutlarına almış olur. Hem otçul, hem de etçil beslenen hayvanlar ise hem bitkileri hem de diğer hayvanları yiyerek besin gereksinimlerini karşılamış olur.
ATP (Adenozintri fosfat):
Hücre içerisindeki olaylarda kullanılan enerji ATP’dir. Besinlerin yapısındaki kimyasal enerji direkt olarak yaşamsal faaliyetlerde kullanılamaz. Bu nedenle besinlerin yapısındaki kimyasal enerji, hücre içerisindeki faaliyetlerde kullanılabilecek enerji olan ATP’ye dönüştürülür. Besinler solunum olayında parçalandığında enerji açığa çıkar.
Açığa çıkan bu enerji ATP’de depolanır. ATP hücre zarından geçemeyecek kadar büyük bir moleküldür. Bu yüzden her hücre ihtiyaç duyduğu ATP ‘yi kendisi üretir. Aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi ATP’nin yapIsında 1 tane adenin organik bazı, 1 tane şeker ve 3 tane fosfat molekülü bulunur. ATP molekülündeki enerji fosfat molekülleri arasındaki bağlarda depolanır.
Canlılarda enerjiye gereksinim duyulduğunda ATP’deki fosfat grubunun arasındaki bağlardan biri kopar. Böylece bu kopan bağda depolanmış olan enerji açığa çıkar ve canlının enerji ihtiyacı karşılanmış olur.
Solunum Çeşitleri:
Canlılarda iki çeşit solunum olayı gözlemlenebilir. Bunlar; oksijenli solunum ve oksijensiz solunum olaylarıdır .
1. Oksijenli Solunum:
Besin maddelerinin (glikozun) hücre içinde oksijen kullanılarak
parçalanıp ATP elde edilmesine oksijenli solunum denir. ·Oksijenli solunumun görüldüğü canlılar; insanlar, hayvanlar, bitkiler, bazı mantarlar, bazı bakteriler, bazı tek hücreliler (amip, öglena) vb. dir. Oksijenli solunum olayı; insan,hayvan, mantar ve bitkilerin hücrelerinde mitokondri organelinde gerçekleşirken, bakteri hücrelerinde ise sitoplazmada gerçekleşir. Çünkü bakterilerde mitokondri organeli bulunmaz.
Aşağıda oksijenli solunumun denklemi verilmiştir.
Denklem incelenirse oksijenli solunumda glikozun oksijen kullanılarak parçalanıp karbondioksit ve suyu oluşturduğu ve bu parçalanma sırasında açığa çıkan enerjiden ATP’nin üretildiği görülür.
Uyarı:
Oksijenli solunum olayı bitki, hayvan, insan gibi canlıların mitokondrilerinde gece ve gündüz sürekli olarak gerçekleşen bir olaydır.
2. Oksijensiz Solunum:
Besin maddelerinin (glikozun) hücre içinde oksijen kullanılmadan parçalanarak ATP elde edilmesine oksijensiz solunum denir. Oksijensiz solunum hücrelerin sitoplazmasında gerçekleşir. Bu yüzden oksijensiz solunumda mitokondri görev almaz. Oksijensiz solunumun görüldüğü canlılar; bazı bakteriler, maya mantarları, bazı bir hücreli canlılar, insan ve hayvanlar (insan ve hayvanların kas hücreleri) dır .
Bazı bakteriler enerji ihtiyacını sadece oksijensiz solunumla karşılar. Bazı canlılar ise (örneğin insan ve hayvanlar) yeterli oksijen alamadığı durumlarda, oksijenli solunuma ek olarak oksijensiz solunum da yaparak enerji ihtiyacının bir kısmını bu şekilde karşılamış olur.Oksijensiz solunum yapan canlılar (bira mayası, vb.) kullanılarak günümüzde hamur ve yoğurt gibi ürünler elde edilmektedir.Unun içine konulan maya mantarları veya sütün içine konulan bazı bakteriler bu ortamlarda oksijensiz solunum yaparak bazı maddeler oluşturur. Oluşturulan bu maddeler ise hamurun mayalanmasını sağlar, sütü ise yoğurda dönüştürür.
Ağır bir çalışma veya egzersiz yapan insan ile bazı hayvanlardaki kas hücreleri fazla miktarda enerji (ATP) tüketir.