COĞRAFİYA - 9-CU SİNİF / DƏRS 1. COĞRAFİ İNFORMASİYANIN TƏQDİMOLUNMA ÜSULLARI
COĞRAFİYA - 9-CU SİNİF / DƏRS 1. COĞRAFİ İNFORMASİYANIN TƏQDİMOLUNMA ÜSULLARI
Yer planetində qeyri-üzvi aləm üzvi aləmdən daha əvvəl yaranmışdır. İnsanın əmələ gəlməsi isə yaxın vaxtlarda baş vermişdir. Yerin planet kimi yaranmasının yaşı milyard illərlə, ona təsir edən və dəyişə bilən canlı orqanizmlərin yaşı milyon illərlə hesablandığı halda bəşəriyyətin tarixi min illərlə ölçülür. İnsanların təsərrüfat fəaliyyətinin (sənaye, kənd təsərrüfatı və qeyri-istehsal sahələri) təbiətə daha güclü təsiri isə yüz illərlə hesablanır.
Yer planeti, onun təbiəti və bəşəriyyətin inkişaf prosesi başa çatmamışdır. Təbiət və əhali bir-birinə təsir göstərməklə daim dəyişir və inkişaf edir.
Təbiət və cəmiyyətdə baş verən bir çox hadisə və prosesləri coğrafiya elmi öyrənir. Öyrənmə prosesi informasiyanın toplanmasından başlayır. İnformasiyalar peyk stansiyaları, məsafədən ölçmə cihazları və çöl tədqiqatları zamanı əldə edilir və statistika idarələrində toplanır. Məlumatlar xüsusi laboratoriya avadanlıqlarının, kompüter proqramlarının köməyi ilə alimlər tərəfindən təhlil olunur. İnformasiya yalnız mətn, qrafik, cədvəl və şəkillər formasında deyil, həmçinin digər üsullarla da təqdim edilir. Ən geniş yayılmış və daha çox istifadə olunan təqdimetmə üsulu –kartoqrafik təsvirlər, eləcə də coğrafi xəritələrdir.
Keçmiş zamanlarda xəritələr səyyah, dənizçi və tacirlərin danışıqları əsasında tərtib olunurdusa, hazırda bu işlə coğrafiyanın bir sahəsi olan, ciddi riyazi prinsiplərə əsaslanan kartoqrafiya və ya xəritəşünaslıq elmi məşğul olur. Təsvir olunan ərazi haqqında məlumatlar ərazinin aero və kosmik fotoçəkilişləri vasitəsilə əldə edilir və bunun əsasında topoqrafik xəritə tərtib olunur.
Xəritə ilə yanaşı, coğrafiyaçılar başqa təsvir vasitələrindən – xəritə-sxem, kartoqram və kartodiaqramlardan da istifadə edirlər.
Xəritə-sxem coğrafi məlumatların əyani və anlaşılan üsulla göstərildiyi, sadələşdirilmiş və ümumiləşdirilmiş şərti işarəli coğrafi təsviridir. Xəritə-sxemlərdə qrafika üsulundan (qrafik təsvirlər) istifadə edilir.
Kartoqram – coğrafi xəritədə hər hansı bir kəmiyyət göstəricisinin ərazi daxilində dəyişməsini vizual əks etdirən təsviridir. Kartoqramda məlumatlar müxtəlif ştrixlər, rənglər və nöqtələrlə ifadə olunur.
Kartodiaqram coğrafiya xəritəsi ilə diaqramın birləşməsidir. Burada məlumatlar həndəsi fiqurlar (daha çox dairə və sütunlar) vasitəsilə verilir. Fiqurların ölçüləri xəritədə təsvir edilən məlumatların kəmiyyət göstəricilərini əks etdirir. Məsələn, təqdim edilən xəritədəki diaqramda dairənin böyüklüyü bu şəhərdə sənaye sahələrinin gücünü bildirir.
Beləliklə, xəritə, xəritə-sxem, kartoqram və kartodiaqram təbii, iqtisadi göstəriciləri, eləcə də baş verən coğrafi prosesləri əks etdirmək məqsədilə tərtib olunur. Onlar yeni yaşayış məntəqələrinin planlaşdırılması, müəssisələrin tikilməsi, müəyyən ərazilərdə əhali və təsərrüfatın səmərəli yerləşdirilməsi zamanı istifadə edilir.
1. Göstərilən coğrafi informasiyaların təqdimolunma formalarını dəftərinizə yazın və mövzudakı məlumatlardan istifadə edərək onların daha dörd üsulunu əlavə edin:
1. Mətn. 2. Şəkil. 3. Cədvəl. 4. Qrafik. 5. ... . 6. ... . 7. ... . 8. ... .
2. Şəkildəki uşaqların rastlaşdığı hansı təsvir üsuludur?
3. Mövzuda verilən kartodiaqramdan istifadə edərək göstərilən dairələrin ölçülərini nəzərə almaqla suallara cavab verin.
a) Hansı sənaye sahələri hər iki şəhərdə inkişaf etmişdir?
b) Şəhərlərdən hansı yüngül sənaye üzrə ixtisaslaşmışdır?
c) Hansı şəhərdə sənaye sahələri daha güclü inkişaf etmişdir: Xaçmazda, yoxsa Qusarda?
4. Sxemi dəftərinizə çəkin. Şərti işarələrə uyğun olaraq kartoqramı tərtib edin, əraziləri ştrixləyin. Daha hansı təbii və iqtisadi-coğrafi göstəriciləri kartoqram üsulu ilə təsvir etmək olar?