COĞRAFİYA - 9-CU SİNİF / DƏRS 2. TOPOQRAFİK XƏRİTƏLƏRİ NECƏ OXUMALI?
Salam hər vaxtınız xeyir əziz izləyicilər. Bugün biz 9-cu sinif coğrafiya dərsindən Topoqrafik xəritələri necə oxumalı dərsini öyrənəcəyik.
Mövzünü açan kimi ilk öncə qarşımıza belə bir şəkil çıxır. Şəkildəki şagirdlər əllərindəki xəritəni oxuya bilmirlər. Xəritəni oxumaq üçün hansı bilik və bacarıqlara malik olmaq lazımdır? Topoqrafik xəritələrin oxunması xəritədə verilən şərti işarələri başa düşmək, burada təsvir olunan ərazi haqqında aydın təsəvvür yaratmaq deməkdir. Yəni şərti işarələri bir-biri ilə əlaqədə nəzərdən keçirmək lazımdır, çünki xəritənin yalnız belə formada oxunması ərazinin ümumi səciyyəsi barədə düzgün təsəvvür yarada bilər.
Hər bir xəritənin şərti işarələri olur. Bütün şərti işarələr xəritələrin legendasında göstərilir. Şərti işarələrə əsasən xəritədə siz nəyin təsvir edildiyini başa düşürsünüzsə, deməli, onu “oxuya bilirsiniz”.
Topoqrafik xəritələri oxumaq, əlbəttə, hər şeydən əvvəl diqqət tələb edir.
Topoqrafik xəritədə rənglərin mənası fiziki xəritədəkindən fərqlənə bilər. Çaylar, göllər və digər su obyektləri hər iki xəritədə göy rənglə verildiyi halda, yaşıl rənglə fiziki xəritələrdə ovalıqlar, topoqrafik xəritələrdə isə bitki örtüyü göstərilir. Məsələn, Azərbaycanın fiziki xəritəsində gördüyünüz yaşıl yer Kür-Araz ovalığıdır. Bitki örtüyünün tiplərini fərqləndirmək üçün müxtəlif şərti işarələrdən istifadə edilir.
1. Topoqrafik xəritələrdəki horizontallar eyni mütləq hündürlüklərə malik olan nöqtələri birləşdirir və qəhvəyi xətlərlə çəkilir. Ərazinin relyef xüsusiyyətləri onlara əsasən müəyyən edilir. Mütləq hündürlük isə bir nöqtənin dəniz səviyyəsi, yəni dünya okeanı ilə arasında olan hündürlük fərqidir. Horizontallar eyni mütləq hündürlüklü nöqtələri birləşdirir, nisbi yox
2. Adətən, dairə formasında olan qapalı horizontallar təpə və ya çökəkliyi göstərir. Həmin dairə formasında olan horizontalların təpə yoxsa dərə ayırd edə bilmək üçün horizontalların üzərində olan xətlərə diqqət edin. Əgər xətlər çölə doğrudursa deməli təpədir. Yox əgər xətlər içəriyə doğrudursa onda bu relyef forması dərədir.
3. Ərazinin hündürlüyünü horizontallar üzərində olan rəqəmlərə görə müəyyən etmək olar: Məsələn, A nöqtəsinin hündürlüyü 20 metr, B nöqtəsinin 50 metr, C nöqtəsinin hündürlüyü isə 30 metr və 40 metr horizontallar arasında olduğu üçün 30 və 40 arasıdır.
4. Horizontallar üzərində, təpələrin və çökəkliklərin mərkəzində yazılan rəqəm müvafiq olaraq həmin nöqtənin mütləq hündürlüyünü göstərir:
5. Horizontalların arasındakı məsafə yamacın dikliyini göstərir.
6. Ərazinin hündürlüyünü müəyyənləşdirməklə səth sularının axın istiqamətini təyin etmək mümkündür.
Nümunə kimi aşağıdakı horizontallara baxaq:
a) Çay B nöqtəsindən A nöqtəsinə axır. Çünki B nöqtəsi A-dan yüksəkdə yerləşir. Çay şimal-qərbə, dik yamacla və böyük sürətlə axır. B nöqtəsinin hündürlüyü 1150 metr, A nöqtəsinin hündürlüyü isə 550 metrdir və horizontallar arası məsafələr sıxdır.
b) Çay C nöqtəsindən D nöqtəsinə axır. Çünki C nöqtəsi D-dən yüksəkdə yerləşir. Çay cənub-şərqə doğru az meyilli yamacla və aşağı sürətlə axır. C nöqtəsinin hündürlüyü 30 metr, D nöqtəsinin hündürlüyü isə 20 metrdir və horizontallar arası məsafələr seyrəkdir.
c) Məktəblilərin yolu. Tətil günlərində IX sinif şagirdləri ekskursiyaya getdilər. Onlar məktəbdən, A məntəqəsindən çıxdılar və yamacdakı B məntəqəsinə qalxmaq istədilər. Uşaqlar bulaq başında istirahət etməyi planlaşdırdılar. Məktəblilərin getdiyi yolu aşağıdakı kimi təsvir etmək olar.
1. Məktəblilər A məntəqəsindən 315°-lik azimutla, şimal-qərb istiqamətində kolluqdan keçərək hərəkət etdilər.
2. Təqribən 25 m hündürlükdə yerləşən körpüyə çatdılar.
3. Körpü şimal-şərqdən cənub-qərbə doğru axan Ağçayın üzərində idi.
4. Təqribən 30 m hündürlükdə yerləşən bulağa çatdılar.
5. Sonra onlar şimala doğru 0°və ya 360°-lik azimutla getdilər.
6. Yamacda 50 m hündürlükdən yuxarıda enliyarpaqlı meşə vardır.
7. Məktəblilərin çatdığı B məntəqəsi 70 m hündürlükdə olan kiçik gölün kənarındadır.
• Topoqrafik xəritənin miqyasına əsasən məsafəni təyin etmək mümkündür. Verilən topoqrafik xəritədə 1 sm 500 m-ə bərabərdir. Xəritədə ölçdüyümüz yol 7 sm-ə bərabərdir.
Deməli, uşaqlar 7 vurulsun 500 = 3500 m və ya 3 km 500 m yol getmişlər.
İndi isə əziz izləyicilər növbəti tapşırığa baxmazdan əvvəl topoqrafik xəritələrdə olan şərti işarələrə baxaq. Çünki tapşırıqda həmin şərti işarələr bizə lazım olacaq. Daha çox işlənən şərti işarələr bunlardır: Şəhər, kənd, məktəb, zavod, elektrik stansiyası, abadlaşdırılmış qrunt yolu, torpaq yolu və taxta körpü, çöl və meşə yolları, elektrik xətti, cığır, su quyusu, çay və onun axım istiqaməti, qarışıq meşə, kolluqlar və çəmənliklər, qumluq, enliyarpaqlı meşə və qırılmış meşə, tək yol, karxana, dəmir yolu və stansiya, metal körpü, şose yolu, yarğan, seyrək meşə, bənd, bulaq və yel dəyirmanı, göl və bataqlıq, uçurum, kolluq, meyvə bağı, əkin sahəsi və bostan, iynəyarpaqlı meşə və cığır, tək ağac, üzümlüklər.