सिकंदर बनण्याचं आणि जग जिंकण्याचं स्वप्न... मुहम्मद बिन तुघलकाच्या पागलपणाचा मजेदार किस्सा
मुहम्मद बिन तुघलकची खुरासान मोहीम: एक महत्त्वाकांक्षी स्वप्न जे अपूर्ण राहिले
मुहम्मद बिन तुघलक हे दिल्ली सल्तनतचे एक असे सुलतान होते, ज्यांना इतिहास त्यांच्या बुद्धिमत्तेसाठी, विद्वत्तेसाठी आणि त्याचबरोबर काही विवादास्पद आणि महत्त्वाकांक्षी योजनांसाठी ओळखतो. त्यांची अशीच एक महत्त्वाकांक्षी योजना म्हणजे खुरासानवर विजय मिळवण्याची मोहीम, जी भव्य तयारी असूनही कधीही साकार झाली नाही.
1330 च्या दशकाच्या सुरुवातीस, मुहम्मद बिन तुघलक यांनी मध्य आशियातील एक महत्त्वाचे क्षेत्र असलेल्या खुरासानवर आपले वर्चस्व स्थापित करण्याचा विचार केला. त्यावेळी, खुरासानवर इल्खानी मंगोलांचे राज्य होते, ज्यांची शक्ती हळूहळू क्षीण होत होती. सुलतानाने या राजकीय अस्थिरतेचा फायदा घेण्याची संधी म्हणून पाहिले आणि आपल्या सल्तनतचा विस्तार करण्याचे स्वप्न पाहिले.
या मोहिमेमागे अनेक संभाव्य कारणे होती. एक म्हणजे मुहम्मद बिन तुघलक यांची साम्राज्यवादी महत्त्वाकांक्षा. त्यांना एक शक्तिशाली आणि विस्तृत साम्राज्य निर्माण करायचे होते आणि खुरासान, जे कधीकाळी इस्लामी सभ्यतेचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते, ते त्यांच्यासाठी एक प्रतिष्ठित लक्ष्य होते. दुसरे कारण असे मानले जाते की त्यावेळी खुरासानचे शासक अबू सईद हे लोकप्रिय नव्हते आणि तेथे अंतर्गत अशांती पसरलेली होती. दिल्ली सल्तनतमध्ये आश्रय घेतलेल्या काही खुरासानी अमीरांनीही सुलतानाला या मोहिमेसाठी प्रोत्साहित केले होते, त्यांनी तेथील कमजोर स्थितीचा फायदा घेण्याचा सल्ला दिला होता.
आपली महत्त्वाकांक्षा पूर्ण करण्यासाठी, मुहम्मद बिन तुघलक यांनी मोठ्या प्रमाणावर तयारी सुरू केली. त्यांनी एक विशाल सैन्यदल उभारले, ज्याची संख्या इतिहासकारांनुसार सुमारे 3,70,000 सैनिकांपर्यंत पोहोचली होती. या सैन्यात केवळ दिल्ली सल्तनतचे सैनिकच नव्हे, तर मध्य आशिया आणि इतर भागांतील भाडोत्री सैनिकांचाही समावेश होता. सुलतानाने या विशाल सैन्याच्या देखभालीसाठी आणि मोहिमेच्या खर्चासाठी मोठ्या प्रमाणात निधी जमा केला. सैनिकांना एक वर्षाचे आगाऊ वेतनही देण्यात आले होते, जे त्या काळात असामान्य गोष्ट होती.
परंतु, इतकी भव्य तयारी असूनही, मुहम्मद बिन तुघलक यांची खुरासान मोहीम कधीही सुरू होऊ शकली नाही. यामागे अनेक कारणे सांगितली जातात. सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे खुरासानच्या राजकीय परिस्थितीत बदल झाला. अबू सईद यांच्या मृत्यूनंतर, तेथील परिस्थिती आणखी गुंतागुंतीची झाली आणि दिल्ली सल्तनतसाठी या दूरच्या प्रदेशावर आक्रमण करणे धोरणात्मकदृष्ट्या कठीण होत चालले होते.
याव्यतिरिक्त, आणखी एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे इतक्या मोठ्या सैन्यदलाला एक वर्ष निष्क्रिय ठेवल्यानंतर सुलतानाला त्यांना वेतन देणे कठीण झाले होते. शाही खजिन्यावर मोठा दबाव येत होता आणि इतक्या मोठ्या सैन्यदलाला पुढे चालू ठेवणे आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य नव्हते.
या परिस्थितीमुळे, मुहम्मद बिन तुघलक यांनी अखेरीस 1329 मध्ये आपली खुरासान मोहीम रद्द करण्याचा निर्णय घेतला आणि विशाल सैन्यदल विसर्जित करण्यात आले. या निर्णयामुळे सुलतानाच्या अनेक दरबारी आणि सैनिक निराश झाले, ज्यांनी या मोहिमेत भाग घेण्याचे आणि लूटमार करण्याचे स्वप्न पाहिले होते.
मुहम्मद बिन तुघलक यांच्या खुरासान मोहिमेच्या अपयशामुळे दिल्ली सल्तनतवर नकारात्मक परिणाम झाला. एका विशाल सैन्याला एक वर्षाचे आगाऊ वेतन दिल्याने शाही खजिन्यावर मोठा बोजा पडला, ज्यामुळे सल्तनतची आर्थिक स्थिती कमजोर झाली. याव्यतिरिक्त, एका महत्त्वाकांक्षी योजनेच्या अचानक रद्द झाल्यामुळे लोक आणि सैनिकांमध्ये निराशा पसरली, ज्यामुळे सुलतानाच्या प्रतिष्ठेवरही परिणाम झाला. इतिहासकारांचे मत आहे की ही मोहीम सुलतानाच्या त्या विवादास्पद निर्णयांपैकी एक होती ज्याने त्यांच्या धोरणांवरच्या टीकेला आणखी वाढवले.
थोडक्यात, मुहम्मद बिन तुघलक यांची खुरासान मोहीम ही त्यांची आणखी एक महत्त्वाकांक्षी योजना होती जी खराब नियोजन, बदलत्या राजकीय परिस्थिती आणि आर्थिक दबावामुळे पूर्ण होऊ शकली नाही. ही मोहीम त्यांच्या दूरदृष्टी आणि महत्त्वाकांक्षेचे प्रतीक तर होतीच, पण त्याचबरोबर त्यांच्या काही धोरणांची अव्यवहारिकता आणि घाई देखील दर्शवते. हे एक असे स्वप्न होते जे पाहिले तर गेले, पण कधीही साकार झाले नाही आणि इतिहासाच्या पानांवर एक महत्त्वाकांक्षी पण अयशस्वी प्रयत्न म्हणून नोंदले गेले.
Join this channel to support me:
/ @marathihistorychannel
#vijaykolpe #drvijaykolpe #drvijaykolpemarathi